Współwłasność w prawie cywilnym

Często zdarza się tak, że własność jednej, czyli tej samej rzeczy przysługuje kilku osobom. Mówimy wówczas, że mamy doczynienia ze współwłasnością. Z określenia powyższego wynika, że każdemu ze współuprawnionych przysługuje to samo prawo, którego zakres może być tylko różny ze względu na sam sposób podziału wspólnego prawa, czyli wielkości udziałów w nim.
Dziś pierwszy z artykułów z serii dotyczącej współwłasności. W cyklu tym omówimy podstawowe cechy współwłasności, sposoby i zasady zarządu rzeczą wspólną oraz możliwości zniesienia współwłasności.
W doktrynie prawa cywilnego podkreśla się, że cechami charakterystycznymi i jednocześnie koniecznymi współwłasności są: jedność przedmiotu, polegająca na tym, że jest nim ta sama rzecz; wielość podmiotów, czyli, że wspólne prawo należy do kilku osób, a więc co najmniej dwóch; niepodzielność wspólnego prawa - polega na tym, że każdy ze współuprawnionych ma prawo do całej rzeczy, a żaden nie ma prawa do jej wyodrębnionej części. Wspólność trwa dopóty, dopóki istnieje stosunek współwłasności. Co istotne współwłaściciele mają pełną swobodę co do ustalenia między sobą sposobu korzystania i używania wspólnego prawa, ale tylko w granicach określonych niepodzielnością tego prawa. Oznacza to, że współwłaściciele mogą kształtować swobodnie sposób wykonywania swoich uprawnień, jednakże nie naruszając przy tym istoty współwłasności i uprawnień pozostałych współwłaścicieli.
Źródłem współwłasności może być czynność prawna (np. sprzedaż lub darowanie udziału przez właściciela całości), jak również zdarzenia prawne (np. otwarcie spadku, zawarcie małżeństwa lub jego ustanie). Zdarza się także, że źródłem współwłasności jest zasiedzenie udziału we własności. Dopuszczalność takiego zdarzenia nie wynika co prawda wprost z przepisów prawa cywilnego, lecz potwierdził ją Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie. Przyczyną powstania współwłasności może być również regulacja ustawowa np. art. 193 kc, który przewiduje powstanie współwłasności w przypadku tzw. połączenia lub pomieszania rzeczy.
Kodeks cywilny wyróżnia dwa rodzaje współwłasności, a mianowicie współwłasność w częściach ułamkowych oraz tzw. współwłasność łączną.
Współwłasność ułamkowa polega na tym, że udział każdego współwłaściciela we wspólnym prawie jest określony kwotowo - ułamkiem. Ułamek określa zakres uprawnień współwłaściciela w stosunkach zewnętrznych i wewnętrznych wobec innych współwłaścicieli.
W ramach współwłasności ułamkowej rozróżnia się dodatkowo: współwłasność przymusową, której charakterystyczną cechą jest niedopuszczalność jej zniesienia dopóty, dopóki trwa stosunek prawny, z którym ta współwłasność jest związana (np. współwłasność w częściach ułamkowych gruntu oraz części budynku nie przeznaczonych do użytku właścicieli poszczególnych lokali); współwłasność gruntowa - której charakterystyczną cechą jest ograniczenie współuprawnionych w zakresie zbywania udziałów i wyłączenie możliwości zniesienia współwłasności (ustawa o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych).
Kolejnym rodzajem, obok współwłasności w częściach ułamkowych, jest współwłasność łączna. Jest bardzo niewiele przypadków tego typu współwłasności, gdyż może ona powstać tylko z określonych stosunków prawnych na podstawie przepisów regulujących te stosunki. Z istoty współwłasności łącznej wynika jej bezudziałowy charakter i dlatego współwłaściciel nie może rozporządzać swoim prawem dopóty, dopóki trwa współwłasność łączna (w przeciwieństwie do współwłasności w częściach ułamkowych). Ponadto w odróżnieniu od współwłasności w częściach ułamkowych, współwłasność łączna nie jest samoistnym stosunkiem prawnym, zawsze bowiem jest nierozerwalnie związana ze szczególnym podstawowym stosunkiem prawnym o charakterze osobistym, bez którego nie może ani powstać, ani też istnieć. Takim stosunkiem może być np. małżeństwo albo stosunek spółki cywilnej, jawnej lub komandytowej.