Skarga pauliańska w prawie cywilnym

Pod tą wywodzącą się z łaciny nazwą (actio pauliana) kryje się jeden z podstawowych środków ochrony wierzyciela przed niewypłacalnością dłużnika. W polskim kodeksie cywilnym instytucja ta uregulowana jest szczegółowo w art. 527 – 534.
Możliwość zastosowania powołanych powyżej przepisów pojawia się, gdy dłużnik w zamierzony sposób doprowadza się do takiego stanu swojej niewypłacalności (w szczególności poprzez uszczuplenie majątku np. w drodze wyzbycia się jego wartościowych składników, chociażby w postaci nieruchomości), iż wierzyciele nie mogą skutecznie dochodzić swoich roszczeń z majątku dłużnika.
Jednak nawet w takiej sytuacji wierzyciele wbrew pozorom mogą odzyskać należne im świadczenia, chociaż wiąże się to z koniecznością wszczęcia odrębnego postępowania sądowego.
Skarga pauliańska ma na celu ochronę wierzyciela, jeśli okaże się że dłużnik stał się niewypłacalny na skutek dokonania przez niego czynności prawnej na rzecz osoby trzeciej (lub też stał się niewypłacalny w wyższym stopniu niż przed dokonaniem takiej czynności). Jeśli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli i dokonał czynności prawnej na rzecz osoby trzeciej, która to wiedziała lub mogła się dowiedzieć przy zachowaniu należytej staranności, że dłużnik działa z taką świadomością, wierzyciele mogą żądać uznania takiej czynności za bezskuteczną. Jeśli osoba trzecia na rzecz której dłużnik dokonał czynności prawnej pozostaje z nim w bliskich stosunkach, domniemywa się, że osoba ta wiedziała, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Gdy osoba trzecia na rzecz której dłużnik dokonał czynności prawnej uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie (np. w drodze darowizny), wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby osoba ta nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.
Gdyby okazało się, że osoba trzecia już rozporządziła majątkiem uzyskanym od dłużnika, wierzyciel może wystąpić bezpośrednio przeciwko osobie, na której rzecz rozporządzenie nastąpiło, ale tylko wtedy, gdy ta osoba wiedziała o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną oraz jeżeli rozporządzenie było nieodpłatne.
Gdy na skutek dokonania czynności prawnej dłużnika korzyść majątkową uzyskał przedsiębiorca pozostający z dłużnikiem w stałych stosunkach gospodarczych, domniemywa się, że było mu wiadome, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.
Uznanie za bezskuteczną czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli następuje w drodze powództwa sądowego lub zarzutu przeciwko osobie trzeciej, która wskutek tej czynności uzyskała korzyść majątkową.
Wierzyciel, względem którego czynność prawna dłużnika została uznana za bezskuteczną, może z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej dochodzić zaspokojenia z przedmiotów majątkowych, które wskutek czynności uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika, albo do niego nie weszły.
Osoba trzecia jednak może się zwolnić z obowiązku zadośćuczynienia roszczenia wierzyciela jeśli zaspokoi tego wierzyciela, bądź też wykaże że dłużnik posiada mienie, które wystarczy do zaspokojenia wierzyciela.
Niezmiernie istotne jest, że uznania czynności prawnej za bezskuteczną dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli, nie można żądać po upływie lat pięciu od daty dokonania tej czynności.