Błąd i groźba jako wady oświadczenia woli

Dziś kolejny artykuł z serii dotyczącej wad oświadczenia woli i skutków się z nimi wiążących. W poprzednim omówione zostały brak świadomości lub swobody oraz pozorność, których skutkiem była bezwzględna nieważność dotkniętej nimi czynności prawnej. Dziś kolej na błąd, podstęp oraz groźbę.
Za błąd uważa się niezgodne z rzeczywistością wyobrażenie o czynności zarówno w zakresie faktów, jak i prawa. Z punktu widzenia ważności czynności prawnej znaczenie mają co do zasady tylko błędy dotyczące jej treści. Ponadto błąd musi być istotny, co oznacza, że gdyby składający oświadczenie woli oceniał sprawę rozsądnie i nie pozostawał w błędzie, nie złożyłby tego oświadczenia.
Gdy mamy do czynienia z oświadczeniami woli skierowanymi do drugiej osoby, to oprócz powyższych warunków, musi zostać spełniona jedna z następujących przesłanek dodatkowych, a mianowicie: błąd musi być wywołany przez adresata oświadczenia woli, chociażby w sposób niezawiniony, bądź też adresat musi o błędzie wiedzieć, albo adresat mógł się z łatwością o błędzie dowiedzieć. Gdy jednak czynność prawna jest nieodpłatna, przesłanki wiedzy adresata nie mają w ogóle znaczenia.
Szczególną postacią błędu jest podstęp, czyli błąd wywołany umyślnie w celu uzyskania od kogoś oświadczenia woli. Wtedy nie jest istotne, czy wywołał go adresat oświadczenia woli, czy osoba trzecia, jeżeli adresat o nim wiedział i nie zawiadomił składającego oświadczenie. Jeżeli błąd został wywołany podstępnie nie musi on dotyczyć ani treści czynności prawnej, ani też być obiektywnie istotny.
Czynności dotknięte błędem, w przeciwieństwie do czynności dotkniętych wadą braku świadomości lub swobody, bądź też pozornością są ważne, ale można uchylić się od skutków takiego oświadczenia woli. W tym celu należy skierować do drugiej strony czynności odpowiednie oświadczenie w formie pisemnej w ciągu roku od momentu wykrycia błędu. W wyniku złożenia oświadczenia woli o uchyleniu się od skutków prawnych, czynność prawna będzie traktowana jako nieważna od samego początku.
O groźbie mówimy, gdy ktoś, w celu zmuszenia drugiej osoby do złożenia oświadczenia woli, zapowiada użycie środków mogących wywołać negatywne konsekwencje. Groźba musi być poważna, tzn. że osoba zmuszana może realnie obawiać się grożącego jej lub osobie trzeciej niebezpieczeństwa osobistego lub majątkowego, przy czym to niebezpieczeństwo nie musi grozić natychmiast, lecz może być odsunięte w czasie. Groźba musi być też bezprawna, co oznacza, że zagrożono użyciem środka niezgodnego z prawem. Ponadto między groźbą, a złożonym oświadczeniem określonej treści musi istnieć związek przyczynowy, a więc zależność tego rodzaju, że w przypadku braku groźby dana osoba nie złożyłaby takiego oświadczenia. Co istotne, do kategorii groźby nie zalicza się przypadków przymusu bezpośredniego, ponieważ wtedy nie mamy w ogóle do czynienia ze złożeniem oświadczenia woli.
Oświadczenie woli złożone pod wpływem groźby, podobnie jak przy błędzie, jest ważne, ale można się uchylić od jego skutków, składając oświadczenie na piśmie w ciągu roku od chwili ustania stanu obawy.